HEADER

Galileo Galilei: een nieuw werelbeeld

Galilei door Passignano
Galileo

Zoals je hebt gezien, veranderden in het begin van de zeventiende eeuw de opvattingen over de hemel radicaal. Weliswaar publiceerde Nikolaus Copernicus zijn De revolutionibus orbium coelestium al in 1543, het zou nog meer dan vijftig jaar duren voordat zijn heliocentrisch wereldbeeld meer zou worden dan een puur wiskundige vereenvoudiging. Een stelsel van planeten die samen rond een centrale zon draaiden was een succesvolle rekentruc die het rekenen aan waarnemingen van posities nauwkeuriger en preciezer maakte, maar dit betekende nog niet dat dit model overeenkwam met de werkelijkheid.

Wat wèl de werkelijkheid was werd al eeuwenlang onderwezen door de Rooms-Katholieke Kerk. Het was, zoals we al gezien hebben, een coherent wereldbeeld voortbouwend op de theorieën uit de klassieke oudheid en in lijn met de Heilige Geschriften, het Werk van God.

Echter, na de publicaties van de stellingen van Johannes Kepler over de elliptische banen van planeten rond de zon en de theorieën en experimenten van Galileo Galilei bleek het traditionele geocentrische wereldbeeld steeds minder houdbaar. Deze nieuwe argumenten sloten niet alleen beter aan bij voorspelde waarnemingen, het nieuwe wereldbeeld was ook wiskundig gezien een stuk eenvoudiger, en mooier.

Galilei’s uitgesproken opvattingen en prominente positie in Italië brachten hem na verloop van de tijd in de problemen. Het was immers de tijd van de Contrareformatie, ideeën die gevaarlijk waren voor de Kerk dienden tijdig te worden ingedamd.

Galileo Galilei werd in 1564 in Pisa als eerste van zes kinderen in de familie Galilei geboren. Zijn vader Vincenzo Galilei was musicus en van adel, maar niet heel welgesteld. In 1581 begon Galilei op aanraden van z’n vader met de studie geneeskunde aan de universiteit van Pisa. Galilei had echter veel meer interesse in wiskunde en wiskundige ‘observaties’. Nog tijdens zijn studietijd deed hij in 1583 zijn eerste bijzondere ontdekking: bij een bezoek aan de kathedraal viel het hem op dat de lampen in de wind, onafhankelijk van de zwaaigrootte, alle met eenzelfde omlooptijd heen en weer deinde. Modern gezegd: dat de trillingstijd van een slinger met een lang touw onafhankelijk is van de amplitude. In 1589 kreeg hij de leerstoel wiskunde aan de universiteit van Pisa, en in 1592 verhuisde hij voor zijn wiskunde naar de universiteit van Padua.

Schetsen van de maan
uit Sidereus Nuncius
Maanschetsen

Tijdens zijn verblijf in Padua begon hij aan onderzoekingen met behulp van telescopen. Eerst onder de indruk van de grote hoeveelheid sterren aan de hemel bestudeerde hij later ook de ’ruwheid’ van de maan en de planeet Jupiter. In 1610 ontdekte hij vier van de manen van Jupiter, vlekken op de zon en de schijngestalten van Venus en zag hij een supernova. Allemaal waarnemingen die niet waren te rijmen met het Aristotelisch wereldbeeld en die hij publiceerde in Sidereus Nuncius.

Dit was overigens niet zijn eerste aanvaring met het heersende wereldbeeld. Zijn eerder onderzoek, opgeschreven in zijn nooit gepubliceerde boek De Motu (over beweging), naar objecten die op een hellend vlak met een eenparige versnelling naar beneden rolden waren al niet te rijmen met de Aristotelische theorieën. Deze ideeën werkte hij later uit in zijn Discorsi e Dimostrazioni Matematiche, intorno a due nuove scienze (Gesprekken en wiskundige bewijzen in twee nieuwe wetenschappen), gepubliceerd in 1638.

Het bewegen van de aarde rond de zon en de mechanica van vallende objecten (eenparig versnelde beweging) was niet te rijmen met de opvattingen en richtlijnen van de Katholieke Kerk zodat een conflict al snel onvermijdelijk bleek. Op het advies van kardinaal Bellarmino werd Galilei in 1616 naar Rome geroepen. Een procedure volgde en Galilei kreeg de opdracht publiekelijk afstand te nemen van de inmiddels formeel verboden theorieën van Copernicus. In de jaren die volgde probeerde hij toch zijn ideeën te verspreiden. Door subtiele schrijfwijze en omzichtige stellingnames probeerde hij binnen de restricties die hem door de Kerk waren opgelegd te blijven, maar tegelijkertijd toch, voor de goede verstaander, zijn nieuwe theorieën verder uit te werken. Na zijn publicatie van Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (Een Dialoog over de twee Wereld Systemen) in 1632 waren verdere maatregelen voor de Kerk echter onvermijdelijk. De 70-jarige Galilei moest opnieuw afstand nemen van het Copernicaanse wereldbeeld, en nu definitief. De rest van zijn leven heeft hij toen verplicht onder huisarrest door moeten brengen.

Mogelijke vraagstellingen:

Hierbij een aantal invalshoeken voor je eindopdracht. Wees je er van bewust dat er veel is geschreven over het leven en het werk van Galilei, er is dan ook zoveel informatie dat je makkelijk verzandt. Je kunt één van de onderstaande ideeën verder uitwerken of zelf - in overleg - een andere vraagstelling kiezen. Let er goed op dat je je onderzoeksvraag en -verslag goed afbakent.

Bronnen:

N.B. In het Engels wordt Galileo Galilei in het kort bijna altijd met Galileo aangeduid, in het Nederlands is Galilei (de achternaam) meer gebruikelijk. Houd dit in het achterhoofd bij bijvoorbeeld zoekopdrachten op Internet. Ook worden Latijnse en Italiaanse namen in het Engels vaak 'verengelst' in de literatuur: Bellarmino bijvoorbeeld is dus vaker te vinden als Bellarmine.

plaatje